Η ιστορία της κρυονικής δεν είναι, στην ουσία, μια ιστορία καταψυκτών. Είναι η ιστορία ενός επίμονου ερωτήματος, που επανέρχεται κάθε φορά που η ιατρική γίνεται αποτελεσματικότερη: όταν ένας γιατρός γράφει την ώρα θανάτου, τι έχει στην πραγματικότητα διαπιστωθεί; Ότι ο άνθρωπος έχει οριστικά χαθεί ή απλώς ότι οι δυνατότητες της σημερινής ιατρικής έχουν εξαντληθεί; Η βιοστάση αποτελεί μια σύγχρονη απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Το ίδιο το ερώτημα, όμως, είναι πολύ παλαιότερο από την τεχνολογία, και η ιστορία της κρυονικής είναι κυρίως η ιστορία ανθρώπων που το αντιμετώπισαν σοβαρά πριν αυτό θεωρηθεί κοινωνικά αποδεκτό.
Όσα ακολουθούν παρουσιάζουν την ιστορία χωρίς εξωραϊσμούς, μαζί με τις πλευρές για τις οποίες ο κλάδος δεν μπορεί να υπερηφανεύεται. Οι πρώτες δεκαετίες έφεραν μια ουσιαστική ιδέα, ορισμένους θεσμούς που άντεξαν στον χρόνο και αρκετές καταστροφές που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Χωρίς αυτά τα τρία στοιχεία, δεν κατανοείται ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε η σύγχρονη κρυονική.
Μια παλιά απορία που περίμενε τις κατάλληλες συνθήκες
Από παλιά, οι άνθρωποι αναρωτιούνται αν το κρύο μπορεί να διατηρήσει τη ζωή, παρατηρώντας τον χειμώνα να παγώνει το τοπίο και την άνοιξη να το ξαναζωντανεύει. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, αυτή η σκέψη παρέμενε απλή εικασία, επειδή δεν υπήρχε ούτε ο τεχνικός τρόπος ούτε ο πρακτικός λόγος να εφαρμοστεί. Ο μηχανισμός ήρθε πρώτος. Στις δεκαετίες του 1940 και του 1950, η κρυοβιολογία έδωσε ένα συγκεκριμένο και εντυπωσιακό αποτέλεσμα. Κύτταρα, σπέρμα και μικρά τμήματα ιστών μπορούσαν να ψυχθούν σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες και, μετά την επαναθέρμανση, να παραμείνουν βιώσιμα. Προϋπόθεση ήταν η επεξεργασία με κρυοπροστατευτικούς παράγοντες που εμπόδιζαν τον πάγο να τα καταστρέψει. Ήδη από το 1953 γεννήθηκε ένα παιδί από σπέρμα που είχε ψυχθεί με στερεό διοξείδιο του άνθρακα και είχε αποθηκευτεί, μία δεκαετία πριν διατυπωθεί η πρόταση να εφαρμοστεί ανάλογη πρακτική σε έναν ολόκληρο άνθρωπο. Η κατάψυξη δεν σήμαινε πλέον αναγκαστικά καταστροφή. Αυτή η σειρά εργαστηριακών αποτελεσμάτων αποτέλεσε την αφετηρία όσων ακολούθησαν, επειδή μετέτρεψε το να διατηρηθεί ένας άνθρωπος από θέμα επιστημονικής φαντασίας σε τεχνικό πρόβλημα με σαφή αφετηρία.
Αυτό που έλειπε ακόμη ήταν ένας λόγος να στραφεί αυτή η δυνατότητα προς τους ανθρώπους. Η διατήρηση σπέρματος είναι χρήσιμη. Η διατήρηση ενός ανθρώπου έχει νόημα μόνο αν δεχθεί κανείς ότι ο θάνατος είναι μια διαδικασία η οποία ενδέχεται να ανακοπεί, και όχι ένα αμετάκλητο στιγμιαίο γεγονός. Κάποιος έπρεπε να το πει ανοιχτά.
1962: Ο Ettinger διατυπώνει μια έως τότε ανείπωτη ιδέα
Αυτός ο κάποιος ήταν ο Robert Ettinger. Γεννήθηκε το 1918. Η ιδέα αυτή τον απασχολούσε ήδη από την ηλικία των δώδεκα ετών. Μια ιστορία λαϊκής λογοτεχνίας του 1931 με τίτλο The Jameson Satellite περιέγραφε το σώμα ενός άνδρα διατηρημένο στο ψύχος του διαστήματος, που αναβιώνει στο απώτερο μέλλον. Ο Ettinger διατήρησε αυτή την ιδέα στη σκέψη του, παρά την τραυματική εμπειρία του στη Μάχη των Αρδεννών και κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του ως καθηγητή φυσικής. Το 1962 διατύπωσε δημόσια την ιδέα του σε ένα χειρόγραφο με τίτλο The Prospect of Immortality. Ο εκδοτικός οίκος Doubleday το εξέδωσε το 1964. Στη συνέχεια επιλέχθηκε από το Book of the Month Club και κυκλοφόρησε σε εννέα γλώσσες. Το επιχείρημά του ήταν σχεδόν προκλητικά απλό. Αν ο θάνατος είναι διαδικασία και αν το κρύο μπορεί ήδη να αναστείλει τη βιολογική φθορά, τότε ένας άνθρωπος που διατηρείται λίγο μετά την παύση της καρδιακής λειτουργίας δεν έχει απαραίτητα χαθεί οριστικά. Βρίσκεται σε μια κατάσταση που η σημερινή ιατρική δεν μπορεί να αντιστρέψει, με την ελπίδα ότι μια μελλοντική ιατρική θα μπορούσε ίσως να το κάνει. Ο όρος κρυονική επινοήθηκε λίγα χρόνια αργότερα για να περιγράψει αυτή τη διαδικασία και προέρχεται από την ελληνική λέξη κρύος.
Οι περισσότεροι από εμάς που ζούμε σήμερα έχουμε μια πιθανότητα για προσωπική, σωματική αθανασία.
Robert Ettinger, The Prospect of Immortality, 1964
Ο Ettinger δεν ήταν εντελώς μόνος. Την ίδια περίπου εποχή ο συγγραφέας Evan Cooper υποστήριξε ανεξάρτητα το ίδιο επιχείρημα και ίδρυσε το 1963 τη Life Extension Society για να το προωθήσει, προτείνοντας μάλιστα να οργανώσει την πρώτη ανθρώπινη διατήρηση. Η βασική ιδέα που διατύπωσαν και οι δύο άνδρες εξακολουθεί να στηρίζει ολόκληρο τον κλάδο: παρουσίασαν τη διατήρηση ως προέκταση της επείγουσας ιατρικής και όχι ως άρνηση του θανάτου. Ένας απινιδωτής κερδίζει λεπτά. Η ψύξη, υποστήριξαν, θα μπορούσε να προσφέρει χρόνο της τάξης αιώνων. Το στοίχημα δεν βασίζεται στην ιδέα ενός «μαγικού» μέλλοντος, αλλά στο ότι ο χαρακτηρισμός «νεκρός» εξαρτάται από τις δυνατότητες της ιατρικής κάθε εποχής, οι οποίες διαρκώς διευρύνονται.
1967: ο πρώτος άνθρωπος που παραμένει σε κρυοδιατήρηση
Η θεωρία έγινε πράξη στις 12 Ιανουαρίου 1967, όταν ο James Bedford, συνταξιούχος καθηγητής ψυχολογίας που πέθαινε από καρκίνο σε ηλικία 73 ετών, έγινε ο πρώτος άνθρωπος που κρυοδιατηρήθηκε ποτέ, από μια μικρή ομάδα της Cryonics Society of California. Με τα σημερινά κριτήρια, η διαδικασία ήταν πρωτόγονη, καθώς πραγματοποιήθηκε πριν από την εφαρμογή της υαλοποίησης. Ο Bedford άφησε επίσης ένα χρηματικό ποσό για την υποστήριξη της έρευνας γύρω από την ιδέα στην οποία είχε επενδύσει τις ελπίδες του. Αυτό που τον κάνει αξιοσημείωτο δεν είναι η τεχνική αλλά το γεγονός ότι παραμένει διατηρημένος μέχρι σήμερα, πάνω από μισό αιώνα μετά. Η ευθύνη για τη διατήρησή του πέρασε στην αμερικανικός οργανισμός κρυονικής, η οποία τον επιθεώρησε το 1991 και διαπίστωσε ότι το σώμα του βρισκόταν σε καλή κατάσταση. Ο Bedford έχει πλέον παραμείνει σε κρυοδιατήρηση περισσότερο από όσο διήρκεσε ο οργανισμός που τον ανέλαβε αρχικά. Αποτελεί μια έμπρακτη ένδειξη ότι η αλυσίδα φροντίδας από την οποία εξαρτάται η ιδέα μπορεί να διατηρηθεί επί δεκαετίες και να επιβιώσει ακόμη και από την κατάρρευση των οργανισμών που την ξεκίνησαν.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 μικρές ομάδες επιστημόνων και ενθουσιωδών σχημάτιζαν οργανισμούς για να το κάνουν αυτό μεθοδικά. Διαμόρφωσαν το βασικό πρωτόκολλο που χρησιμοποιεί ακόμη η σύγχρονη κρυονική: παρέμβαση αμέσως μετά τη νομική διαπίστωση θανάτου, ταχεία ψύξη, έγχυση κρυοπροστατευτικού και μακροχρόνια αποθήκευση σε υγρό άζωτο.
Η δεκαετία του 1970 σχεδόν τα κατέστρεψε όλα, και αυτό ήταν το μάθημα
Εδώ βρίσκεται μια πλευρά της ιστορίας που ο κλάδος σπάνια προβάλλει, ενώ θα έπρεπε να την αναγνωρίζει ανοιχτά. Οι καλές προθέσεις δεν αποτελούν στρατηγική διατήρησης. Αρκετοί πρώτοι ασθενείς χάθηκαν. Η πιο διαβόητη περίπτωση ήταν μια εγκατάσταση στο Chatsworth της Καλιφόρνιας. Ένας διαχειριστής με ανεπαρκή χρηματοδότηση, ο Robert Nelson, διατηρούσε μια μικρή ομάδα ασθενών σε υπόγειο χώρο. Κατά τη δεκαετία του 1970 εξαντλήθηκαν οι οικονομικοί πόροι και ο εξοπλισμός, με αποτέλεσμα σχεδόν όλοι οι ασθενείς να αποψυχθούν. Οι οικογένειες κρατήθηκαν σε μεγάλο βαθμό στο σκοτάδι. Η υπόθεση κατέληξε σε αγωγή και σε ένα δικαιολογημένο σκάνδαλο.
Η σωστή αντίδραση σε αυτή την ιστορία δεν είναι να αποστρέψουμε το βλέμμα αλλά να προσέξουμε τι επέβαλε. Η αποτυχία δεν οφειλόταν στη φυσική, αλλά στην ανεπαρκή χρηματοδότηση, στη διοικητική ανεπάρκεια και στην έλλειψη διαφάνειας σε βάθος χρόνου. Η σύγχρονη κρυονική είναι, σε μεγάλο βαθμό, η θεσμική απάντηση στο Chatsworth. Η διατήρηση προπληρώνεται και η μακροχρόνια χρηματοδότησή της προβλέπεται εξαρχής, αντί το κόστος να μετακυλίεται σε πενθούντες συγγενείς. Η φροντίδα των ασθενών είναι σχεδιασμένη ώστε να επιβιώνει του οργανισμού που την ξεκίνησε. Σήμερα, ολόκληρο το εγχείρημα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη διαφάνεια, ακριβώς επειδή οι χειρότερες στιγμές του συνδέθηκαν με την απουσία της. Για τον ίδιο λόγο, οι διαφωνίες στον χώρο εκφράζονται πλέον δημόσια.
Οι θεσμοί που επιβίωσαν
Η απάντηση στο Chatsworth δεν ήταν να εγκαταλειφθεί η ιδέα, αλλά να χτιστούν οργανισμοί σχεδιασμένοι να διαρκέσουν. Το 1972, οι Fred και Linda Chamberlain ίδρυσαν αυτό που έγινε το αμερικανικός οργανισμός κρυονικής Life Extension Foundation. Το όνομα προέρχεται από ένα αμυδρό αστέρι που χρησιμοποιείται από καιρό ως δοκιμή όρασης. Τελικά, ο οργανισμός εγκαταστάθηκε στην Αριζόνα και παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους παρόχους υπηρεσιών κρυονικής. Μεταξύ των ασθενών της περιλαμβάνονται τόσο άγνωστα μέλη όσο και ο παίκτης του μπέιζμπολ Ted Williams. Το 1976, ο ίδιος ο Ettinger ίδρυσε το Cryonics Institute στο Μίσιγκαν. Στη συνέχεια, οι πεποιθήσεις του δοκιμάστηκαν με τον πιο προσωπικό τρόπο. Η ίδια του η μητέρα, η Rhea, έγινε ο πρώτος ασθενής του το 1977. Ο Ettinger κρυοδιατηρήθηκε εκεί ο ίδιος το 2011, σε ηλικία 92 ετών. Αυτοί οι οργανισμοί είχαν σημασία επειδή αντιμετώπισαν ως κεντρικό ζήτημα τη μακροχρόνια επιβίωση του ίδιου του θεσμού, και όχι μόνο του ασθενούς. Το θέμα αναπτύσσεται στο κείμενο «Χτίζοντας οργανισμούς που αντέχουν στον χρόνο».
Υαλοποίηση: από την κατάψυξη στο γυαλί
Η δεύτερη καθοριστική διάσταση της σύγχρονης εποχής είναι τεχνική. Η συνηθισμένη κατάψυξη, ακόμη και με κρυοπροστατευτικά, εξακολουθεί να σχηματίζει κάποιο πάγο, και ο πάγος καταστρέφει την λεπτή δομή που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Ένα σημαντικό βήμα έγινε το 1984, όταν ο κρυοβιολόγος Greg Fahy πρότεινε την υαλοποίηση ως μέθοδο διατήρησης: φόρτωση του ιστού με αρκετό κρυοπροστατευτικό και ψύξη τόσο ταχεία ώστε το νερό να μη κρυσταλλωθεί καθόλου. Αντί να σχηματίσει κρυστάλλους πάγου, στερεοποιείται σε υαλώδη κατάσταση, δηλαδή σε ένα στερεό χωρίς πάγο και χωρίς αιχμηρές κρυσταλλικές δομές. Ο μηχανισμός σχετίζεται με την αύξηση του ιξώδους: καθώς ψύχεται ιστός εμποτισμένος με κρυοπροστατευτικό, το διάλυμα γίνεται πολύ πιο παχύρρευστο ώσπου τα μόρια του νερού να μην μπορούν πλέον να οργανωθούν σε κρυσταλλικό πλέγμα. Η κρυονική άρχισε να υιοθετεί την υαλοποίηση γύρω στην αλλαγή του αιώνα και, το 2000, ένα άτομο γνωστό ως FM-2030 έγινε ο πρώτος ασθενής που υποβλήθηκε σε υαλοποίηση αντί για συμβατική κατάψυξη. Στο πλαίσιο της ίδιας ερευνητικής κατεύθυνσης, ένας ολόκληρος νεφρός κουνελιού υαλοποιήθηκε, επαναθερμάνθηκε και μεταμοσχεύθηκε αργότερα. Το όργανο συνέχισε να λειτουργεί ως ο μοναδικός νεφρός του ζώου. Αυτό το αποτέλεσμα δημοσιεύτηκε το 2009. Ο νεφρός είχε ψυχθεί σε περίπου -130°C μέσα σε συμπυκνωμένο διάλυμα κρυοπροστατευτικού. Πρόκειται για μία από τις πιο άμεσες αποδείξεις της βασικής αρχής στις οποίες μπορεί να στηριχθεί ο κλάδος. Τα ίδια τα διαλύματα κρυοπροστατευτικού βελτιώνονται γενιά με γενιά προς όλο και χαμηλότερη τοξικότητα.
Η υαλοποίηση είναι ο βασικός λόγος που μια διαδικασία η οποία ξεκίνησε ως πρωτόγονη κατάψυξη το 1967 έχει σήμερα εξελιχθεί σε τυποποιημένο ιατρικό πρωτόκολλο. Σήμερα, μια ομάδα ετοιμότητας και σταθεροποίησης μπορεί να αρχίσει να εργάζεται μέσα σε λίγα λεπτά από τη νόμιμη διαπίστωση του θανάτου. Η έγχυση γίνεται με εξοπλισμό ιατρικού επιπέδου και βελτιστοποιημένα διαλύματα. Ο ασθενής ψύχεται στη συνέχεια προς αποθήκευση στους -196°C, τη θερμοκρασία του υγρού αζώτου. Η θερμοκρασία αυτή διατηρεί τον ιστό πολύ κάτω από τη θερμοκρασία υαλώδους μετάπτωσης του κρυοπροστατευτικού διαλύματος, η οποία βρίσκεται κοντά στους -125°C. Κάτω από αυτό το σημείο, η μοριακή κίνηση μειώνεται δραστικά και οι βιολογικές διεργασίες αναστέλλονται ουσιαστικά.
Ο κλάδος έρχεται στην Ευρώπη
Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της η κρυονική ήταν σχεδόν αποκλειστικά αμερικανική υπόθεση. Αυτό άρχισε να αλλάζει στην Ευρώπη το 2020, όταν το Tomorrow.bio ξεκίνησε τη λειτουργία του μαζί με τον συνδεδεμένο μη κερδοσκοπικό οργανισμό European Biostasis Foundation. Η εταιρεία συστάθηκε το 2019, όμως εκείνη η χρονιά αφιερώθηκε κυρίως στις διοικητικές και γραφειοκρατικές διαδικασίες. Έχτισαν μια αποκλειστική εγκατάσταση αποθήκευσης στην Ελβετία. Για πρώτη φορά, εκπαιδευμένες ομάδες ετοιμότητας μπορούσαν να φτάνουν σε ασθενείς σε όλη την Ευρώπη και να εφαρμόζουν ταχεία σταθεροποίηση. Η Ασία και η Αυστραλία ανέπτυξαν τα δικά τους προγράμματα σε ξεχωριστά χρονοδιαγράμματα. Το Shandong Yinfeng Life Science Research Institute ιδρύθηκε στην Jinan το 2015, και κρυοδιατήρησε τον πρώτο ασθενή της Κίνας το 2017. Το Southern Cryonics καταχωρήθηκε στην Αυστραλία το 2012, και άνοιξε την εγκατάστασή του στο Holbrook το 2024. Η σημασία της εξέλιξης αυτής δεν αφορά τόσο τη γεωγραφική εξάπλωση όσο την ωρίμανση του κλάδου: η κρυονική είχε εξελιχθεί από το χειρόγραφο ενός μοναδικού καθηγητή φυσικής σε έναν κλάδο με ιατρικά πρωτόκολλα, ασθενοφόρα, ερευνητικά προγράμματα και θεσμούς σε τέσσερις ηπείρους. Η πληρέστερη εκδοχή αυτής της ιστορίας παρουσιάζεται στο a brief history of Tomorrow.bio.
Εκεί όπου η ιστορία ακόμη γράφεται
Η κρυονική δεν είναι μια τελειωμένη ιστορία, και το να προσποιούμαστε το αντίθετο θα προδιδε την ειλικρίνεια που δίδαξαν οι πρώτες αποτυχίες. Η αναβίωση δεν είναι ακόμη δυνατή· το λέμε ξεκάθαρα. Αυτό που έχει αλλάξει μέσα σε εξήντα χρόνια είναι η ισχύς των επιστημονικών και θεσμικών βάσεων στις οποίες στηρίζεται το εγχείρημα. Το βήμα της διατήρησης είναι πραγματικό και βελτιώνεται. Ο θεσμικός σχεδιασμός έχει πλέον ενσωματώσει τα διδάγματα των προηγούμενων λαθών του. Η έρευνα για το πώς θα μπορούσε ενδεχομένως να επιτευχθεί η αναβίωση αντιμετωπίζει το ζήτημα ως τεχνικό πρόβλημα και όχι ως απλή ελπίδα.
Η ιδέα αυτή είναι παλαιότερη από τους καταψύκτες, επέζησε παρά τις αποτυχίες των πρώτων διαχειριστών της και βρίσκεται σήμερα σε τεχνικά καλύτερη κατάσταση από κάθε προηγούμενη στιγμή της ιστορίας της. Το επόμενο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας θα κριθεί από το πόσο σοβαρά θα αντιμετωπιστεί η πρόκληση.
Με λίγα λόγια: Η κρυονική εξελίχθηκε από τις πρώτες προσπάθειες κατάψυξης σε διαδικασίες βασισμένες στην υαλοποίηση, την ταχεία απόκριση και την αποθήκευση σε υγρό άζωτο. Η αναβίωση παραμένει αδύνατη, αλλά οι μέθοδοι διατήρησης και οι θεσμοί έχουν βελτιωθεί.
Εξερευνήστε αυτό το πρακτικό εργαλείο
Χρησιμοποιήστε το διαδραστικό εργαλείο για να εξερευνήσετε το ερώτημα αυτού του άρθρου.
Γίνεται φόρτωση του διαδραστικού εργαλείου...
Περαιτέρω ανάγνωση